Առաջադրանք`

1. Ներբեռնել դասագիրքը և պատրաստվել էսսեագրության հետևյալ թեմաներից` (էջ 53-64)

• Երվանդական Հայաստանի կազմավորումը և Աքեմենյան Պարսկաստանը
• Երվանդական Հայաստանի անկախության վերկանգնումն ու Սելևկյանները

2. Գրել էսսե հետևյալ թեմայով` «Երվանդ I Սակավակյացի գործունեությունը և Հայաստանի հզորացումը»

Մ.թ.ա. մոտավորապես 580–570 թվականների ժամանակահատվածում Պարույրի ժառանգների շարքում առանձնանում է Երվանդ I Սակավակյացու կերպարը։ Այս նշանակալի դեմքը հիմք դրեց թագավորական դինաստիային, որը համարվում էր Այկազունինների ճյուղ և անվանակոչվեց Երվանդի պատվին՝ Երվանդակ, Երվանդյան կամ Երվանդունի։ Երվանդ I-ը տիրապետում էր ընդարձակ կալվածքների և տպավորիչ բանակի, որը ներառում էր մոտ 40,000 հեծյալ և 8,000 հետևակ, ինչպես նաև արծաթի զգալի պաշար՝ մոտ 3,000 տաղանդ։

Մովսես Խորենացու և հին հույն պատմաբան Քսենոփոնի նման աղբյուրները երկիմաստ տեղեկություններ են տրամադրում Երվանդի անձի և գահակալության մասին։ Խորենացին նրան անվանում է «Սակավակյաց», ինչը կարող է վկայել նրա գահակալության համեմատաբար կարճ տևողության մասին։ Հայտնի է, որ Երվանդ Սակավակյացը պարտություն կրեց մարաստանի թագավոր Կիաքսարեսի հետ պատերազմում, բայց կարողացավ պահպանել իր պետությունը, չնայած ստիպված եղավ ճանաչել Մարաստանի գերիշխանությունը։

Ավելի ուշ, մարաստանի թագավոր Աժդահակի օրոք, Երվանդը ապստամբություն սկսեց մարաստանի տիրապետության դեմ։ Սակայն փորձը անհաջող էր, և հայոց թագավորական ընտանիքը հայտնվեց մարերի արքունիքում։ Երբ Աժդահակը պատերազմ սկսեց Բաբելոնի դեմ, Երվանդը հրաժարվեց մասնակցել այս արշավանքին, ինչը հանգեցրեց պարսից զորավար Կյուրոս Աքեմենյանի միջամտությանը։ Կյուրոսը ներխուժեց Հայաստան և ձերբակալեց Երվանդին իր ընտանիքի հետ միասին։

Հակամարտությանը չնայած՝ Երվանդի գահաժառանգ Տիգրանի միջնորդությամբ կնքվեց նոր խաղաղության պայմանագիր։ Համաձայն պայմանագրի պայմանների՝ Երվանդը կրկին ճանաչում էր Աժդահակի գերիշխանությունը, պարտավորվում էր տարեկան վճարել 100 տաղանդ արծաթի հարկ և իր բանակի կեսը տրամադրել ռազմական արշավանքներին մասնակցելու համար։

Ավանդական պատմական աղբյուրները պնդում են, որ Երվանդն ուներ երկու որդի՝ Տիգրանը և Շավարշը, իսկ նրա դուստրը՝ Տիգրանուհին, ամուսնացած էր Աժդահակի հետ, ինչը նպաստեց Հայաստանի և Մարաստանի միջև քաղաքական կապերի ամրապնդմանը։

Երվանդ I-ի գահակալության տարիներին Հայկական թագավորության ամենամեծ և ամենակարևոր քաղաքներն էին Երվանդաշատը և Արմավիրը։ Այս ժամանակահատվածում թագավորության տարածքը տարածվում էր շատ հեռու. հյուսիսում սահմանը հասնում էր մինչև Կուր գետ և Սև ծով, արևելքում՝ մինչև Մարաստան, հարավում՝ մինչև Հյուսիսային Միջագետք, իսկ արևմուտքում՝ մինչև Կապադովկիա։

• Երվանդական Հայաստանի կազմավորումը և Աքեմենյան Պարսկաստանը
• Երվանդական Հայաստանի անկախության վերկանգնումն ու Սելևկյանները

ԲԱՌԱՊԱՇԱՐ

Հեղափոխություն– Հասարակության քաղաքական, սոցիալ–տնտեսական կառուցվածքի և մշակութային կյանքի արմատական փոփոխություն:

Քաղաքացիական պատերազմ — Հասարակության քաղաքական, սոցիալ–տնտեսական կառուցվածքի և մշակութային կյանքի արմատական փոփոխություն:

Անկախականներ — Անգլիական հեղափոխության առաջատար ուժերից:

Պրեսբիտերականներ – Բողոքական եկեղեցուց ծագած կրոնական ուղղություն:

Ռազմական դիկտատուրա — Քաղաքական ուժի կամ անձանց իշխանություն, որը պետության կառավարումն իրականացնում է բանակի վրա հենվելով:

Ռոյալիստներ — Թագավորի կողմնակիցներ:

Սահմանադրություն– Պետության հիմնական օրենք, որը սահմանում է քաղաքացիների ազատություններն ու իրավունքները, իշխանության մարմինների կառուցվածքը, գործառույթները, դատական համակարգը և այլն:

Սահմանադրական միապետություն — Միապետական կառավարման համակարգ, որտեղ թագավորի իշխանությունը ժառանգական է, բայց սահմանափակված է սահմանադրությամբ:

Չարլզ I — Անգլիայի թագավոր, գահակալել է 1625-1649 թթ.:

Օլիվեր Քրոմվել — Անգլիական հեղափոխության առաջնորդ (1599–1658 թթ.)։

Ստյուարտների արքայատոհմ — Շոտլանդական ծագման արքայատոհմ, որն ընդմիջումներով գահակալել է Անգլիայում 1603–1714 թթ.:

Ջեյմս II — Անգլիայի թագավոր, գահակալել է 1685-1688 թթ.։

«Փառահեղ հեղափոխություն» — Անգլիայում 1688-1689 թթ. տեղի ունեցած պետական հեղաշրջման պատկերավոր անվանումը:

Վիլհելմ Օրանցի — Անգլիայի թագավոր, գահակալել է 1689–1694 թթ.:

Հեղափոխության պատճառները

XVI դարում և XVII դարի սկզբներին Անգլիայում սկսվեց արդյունաբերության վերելք: Դրա արդյունքում Անգլիան վերածվեց արդյունաբերական արտադրանք արտահանողի, որը մեծ եկամուտներ էր բերում։ Միաժամանակ ընթանում էր գաղութների ձեռքբերման գործընթացը:

Ձեռնարկատիրությունը վերածվում էր ամենաեկամտաբեր ոլորտի: Դրա հետագա զարգացմանը խանգարում էր արքունիքի, խոշոր ազնվականության և եկեղեցու կողմից պաշտպանվող ավատատիրական կարգը: Թագավորը և նրա կողմնակիցները փորձում էին ամեն կերպ պահպանել արդյունաբերության և առևտրի նկատմամբ վերահսկողությունը: Ավատատիրական կարգը երկրի զարգացման գլխավոր խոչընդոտն էր:

XVII դ. առաջին կեսին խորհրդարանի Համայնքների պալատի և թագավորի միջև բազմիցս տեղի էին ունենում բախումներ: Թագավոր Չարլզ I–ը ցրեց խորհրդարանը: Ի պատասխան՝ առևտրաարդյունաբերական խավը և նրանց հետ կապված առաջադեմ ազնվականությունը հրաժարվեցին հարկեր վճարելուց:

Հեղափոխության սկիզբը. քաղաքացիական պատերազմը

Երկրում առաջացավ տնտեսական և քաղաքական ճգնաժամ: Հին կարգերի կողմնակիցները թագավորի գլխավորությամբ փորձում էին մասնակի զիջումներով պահպանել իրենց իշխանությունը: Իսկ երկրի առաջադիմական ուժերը` ի դեմս առևտրաարդյունաբերական խավի և նոր ազնվականության, պահանջում էին արմատական փոփոխություններ:

Չարլզ I–ը հարկադրված էր 1640 թ. հրավիրել խորհրդարան: Այս իրադարձությունն ընդունված է համարել Անգլիական հեղափոխության սկիզբ: Հեղափոխությունը բուռն իրադարձություններով շարունակվեց մինչև 1660 թվականը:

Խորհրդարանը 1642 թ. թագավորին հանձնեց 19 առաջարկներ, որոնցում ներկայացված էին նրա իշխանությունը սահմանափակող կետեր: Թագավորը մերժեց առաջարկները և երկու օր անց զորքով շարժվեց Լոնդոնի վրա: Խորհրդարանը ստեղծեց բանակ Օլիվեր Քրոմվելի գլխավորությամբ: Հեղափոխականները հաղթեցին թագավորի զորքին։ Երկրում ծավալվեց քաղաքացիական պատերազմ:

Անգլիական հեղափոխության անվիճելի առաջնորդ դարձավ Օլիվեր Քրոմվելը: Նա ծնվել էր մաքրակրոն ընտանիքում: Երկու անգամ ընտրվել էր խորհրդարանի անդամ (1628 թ. և 1640 թ.):

Քրոմվելի բանակը 1645 թ. հուլիսի 14–ին Նեյսբիի մոտ պարտության մատնեց հակառակորդին:

Չարլզ I–ը փախավ Շոտլանդիա: 1647 թ. խորհրդարանը, փրկագին վճարելով շոտլանդացիներին, թագավորին բերեց Լոնդոնից ոչ հեռու գտնվող մի վայր: Նրան կրկին առաջարկվեց ընդունել իրենց պահանջները, սակայն արքան մնաց անդրդվելի:

Խորհրդարանում և հասարակության տարբեր խավերի ներսում, ինչպես նաև բանակի ղեկավարության մեջ չկար միասնական վերաբերմունք հետագա գործողությունների հետ կապված: Թագավորին հաջողվեց փախչել կալանքի վայրից: Նա գաղտնի սկսեց զորք հավաքել Շոտլանդիայում, որպեսզի վերականգնի իր իշխանությունը: Սակայն 1648 թ. օգոստոսին Քրոմվելը հաղթեց շոտլանդացիներին: 1649 թ. հունվարին թագավորը մահապատժի ենթարկվեց, իսկ մայիսին Անգլիան հռչակվեց հանրապետություն:

Այսպես ավարտվեց յոթ տարի տևած քաղաքացիական պատերազմը:

Քրոմվելի պրոտեկտորատը

Հեղափոխականների մեջ կային երկու խմբավորումներ, որոնց կարծիքը պետության կառավարման նոր համակարգի հարցում տարբերվում էր: Մի մասը կարծում էր, որ պետք է ստեղծել սահմանադրական միապետություն (պրեսբիտերականներ), մյուսները հակված էին դեպի հանրապետությունը (անկախականներ):

1650 թ. Քրոմվելը նշանակվեց բանակի գլխավոր հրամանատար: Օգտվելով իրեն տրված լիազորություններից` նա ցրեց խորհրդարանի ազնվականներից կազմված վերին պալատը: Դրա փոխարեն ստեղծեց իր մերձավորներից բաղկացած խորհուրդ:

Քրոմվելը ընդունեց մի շարք օրենքներ, որոնք կարգավորում էին հասարակության կյանքի տարբեր բնագավառները: Պետականացվեց արքունի գանձարանը: Վերափոխությունների համար անհրաժեշտ դրամական միջոցները նա հայթայթում էր պարտված թագավորի մերձավորներից:

Հաջորդ փոփոխությունը խորհրդարանի նոր կազմն էր: 1653 թ. Քրոմվելը ցրեց խորհրդարանը: Փոխարենը նա ոչ թե ընտրեց, այլ նշանակեց խորհրդարանի նոր անդամներին: Նույն տարվա վերջին խորհրդարանը Քրոմվելին տվեց «Գլխավոր պաշտպանի» (Լորդ պրոտեկտոր) լիազորություններ: Նրա կառավարման 1653–1658 թթ. ժամանակահատվածը ստացել է «Քրոմվելի պրոտեկտորատ» անվանումը։ Քրոմվելը երկիրը բաժանեց 11 ռազմավարչական շրջանների, որոնց ղեկավարները հաշվետու էին միայն իրեն:

Խորհրդարանը Քրոմվելին առաջարկեց դառնալ թագավոր, սակայն հաշվի առնելով բանակի հեղափոխական տրամադրությունները` նա մերժեց: Փաստացի նրա իշխանությունը շատ չէր տարբերվում թագավորականից:

Քրոմվելի իշխանությունը ռազմական դիկտատուրա էր, քանի որ հենվում էր բանակի վրա: 1657 թ. ընդունվեց սահմանադրություն: Գործադիր իշխանությունը հանձնվեց բանակի ղեկավարությանը, որը վերահսկվում էր խորհրդարանի կողմից:

Ստյուարտների արքայատոհմի վերականգնումը

Քրոմվելի մահից հետո դեպքերի զարգացումը, սակայն, հանգեցրեց նրան, որ Անգլիայում վերականգնվեց միապետությունը: 1660 թվականին Ստյուարտների արքայատոհմը վերադարձավ գահին:

1688 թ. խորհրդարանը Ջեյմս II թագավորին մեղադրեց սահմանադրության խախտման մեջ: Խորհրդարանը համաձայնության եկավ Նիդերլանդներում կառավարող Վիլհելմ Օրանցու հետ և նրա օգնությամբ երկրից վտարեց Ջեյմս II-ին: 1689 թ. Վիլհելմը հռչակվեց Անգլիայի թագավոր: Այդ բոլորը կատարվեց առանց արյունահեղության և բռնությունների, որի համար կատարվածը անվանեցին «Փառահեղ հեղափոխություն»:

Սահմանադրական միապետության ստեղծումը

Խորհրդարանն ընդունեց երկրի հասարակական–քաղաքական կյանքը կարգավորող կարևոր օրենքներ: 1689 թ. հաստատված «Իրավունքների օրենքը» օրենսդրական իշխանությունը տալիս էր խորհրդարանին: Հարկերի և պետական եկամուտների տնօրինումը, ինչպես նաև դատական իշխանությունը ևս անցնում էին խորհրդարանին: Հռչակվում էր նաև խոսքի և դավանանքի ազատություն: Թագավորին վերապահվում էր միայն գործադիր իշխանությունը: Ընդունված օրենքները սկիզբ դրեցին սահմանադրական միապետության ստեղծմանն Անգլիայում:

Հարցեր և առաջադրանքներ.

1. Բացատրի՛ր հեղափոխություն և քաղաքացիական պատերազմ հասկացությունները: Հասարակության քաղաքական, սոցիալ–տնտեսական կառուցվածքի և մշակութային կյանքի արմատական փոփոխություն: Հասարակության քաղաքական, սոցիալ–տնտեսական կառուցվածքի և մշակութային կյանքի արմատական փոփոխություն:
2. Արդյոք ճի՞շտ էր թագավորին մահապատժի ենթարկելը:Խորհրդարանում և հասարակության տարբեր խավերի ներսում, ինչպես նաև բանակի ղեկավարության մեջ չկար միասնական վերաբերմունք հետագա գործողությունների հետ կապված: Թագավորին հաջողվեց փախչել կալանքի վայրից: Նա գաղտնի սկսեց զորք հավաքել Շոտլանդիայում, որպեսզի վերականգնի իր իշխանությունը: Սակայն 1648 թ. օգոստոսին Քրոմվելը հաղթեց շոտլանդացիներին: 1649 թ. հունվարին թագավորը մահապատժի ենթարկվեց, իսկ մայիսին Անգլիան հռչակվեց հանրապետություն:
3. Իրականում ինչպիսի՞ իշխանություն ստացավ Քրոմվելը:Քրոմվելի իշխանությունը ռազմական դիկտատուրա էր, քանի որ հենվում էր բանակի վրա: 1657 թ. ընդունվեց սահմանադրություն: Գործադիր իշխանությունը հանձնվեց բանակի ղեկավարությանը, որը վերահսկվում էր խորհրդարանի կողմից:
4. Ինչո՞ւ Քրոմվելը հրաժարվեց թագավոր դառնալու առաջարկից: Կարո՞ղ էր արդյոք Քրոմվելը ընդունել թագավոր դառնալու առաջարկը. եթե այո, ապա քո կարծիքով ինչպե՞ս կվերաբերվեր բնաչությունը այդ քայլին:Խորհրդարանը Քրոմվելին առաջարկեց դառնալ թագավոր, սակայն հաշվի առնելով բանակի հեղափոխական տրամադրությունները` նա մերժեց: Փաստացի նրա իշխանությունը շատ չէր տարբերվում թագավորականից:
5. Ի՞նչ անվանում ստացան 1688–1689 թթ. իրադարձությունները և ինչո՞ւ:1688 թ. խորհրդարանը Ջեյմս II թագավորին մեղադրեց սահմանադրության խախտման մեջ: Խորհրդարանը համաձայնության եկավ Նիդերլանդներում կառավարող Վիլհելմ Օրանցու հետ և նրա օգնությամբ երկրից վտարեց Ջեյմս II-ին: 1689 թ. Վիլհելմը հռչակվեց Անգլիայի թագավոր: Այդ բոլորը կատարվեց առանց արյունահեղության և բռնությունների, որի համար կատարվածը անվանեցին «Փառահեղ հեղափոխություն»:
6. Արդյո՞ք «Փառահեղ հեղափոխությամբ» լուծվեցին Անգլիական հեղափոխության նպատակները:Այո, քանի որ թագավորի իշխանությունը սահմանափակվեց և ուժեղացավ խորհրդարանը։